आज सहकारी दिवस

दैनिक नेपालगन्ज

गरिबी रेखामुनिका ब्यक्तिहरुको आयआर्जन र ऋण लेनदेनमा सजिलो गर्नका लागि सरकारले वि.सं.२०१० सालमा सहकारी विभाग गठन गरेको थियो । विभागमा दर्ता गरेर २०१३ साल चैत्र २० गते चितवनमा पहिलो बखान सहकारी संस्थाको स्थापना भयो । पहिलो सहकारी संस्था स्थापना भएको दिनको सम्झनामा देशभरि सहकारी दिवस मनाउने गरिन्छ ।

 
सो अनुसार आज मंगलवार बाँकेमा पनि विभिन्न कार्यक्रमहरु आयोजना हुँदैछन् । सहकारिता, अर्थात संगै मिलेर काम गर्ने पद्दतीलाई जनाउँछ । सहकारीको नामबाटै थाहा हुन्छ यो कुनै वित्तिय संस्था नभई सेवामुखी संस्था हो ।
तर, सहकारी प्रशिक्षण तथा डिभिजन कार्यालय बाँकेका प्रमुख दिल कुमार वलीले, सहकारीहरु बैंकझैं ब्यवहार र कारोबार गरेका कारण डुब्ने गरेको बताएका छन् । ‘सहकारी आफ्नो सदस्यविच मात्र कारोबार गर्न पाउने संस्था हो’, उनले भने, ‘गैर सदस्य, गैर मुनाफा क्षेत्र, गैर सिद्धान्तको लगानीले सहकारी डुबेका छन् ।’

 
‘सहकारी सिद्धान्त र नियम ऐन विपरीत ठूलो पुँजी हाउजिङमा लगानी हुनु, १८ देखि ५० प्रतिशतसम्म ब्याज दिनु, आर्थिक अनुशासन कायम नरहनु, आर्थिक प्रलोभनमा कर्मचारी संलग्न हुनु, गैर सदस्यलाई ऋण दिनु सहकारी डुब्ने कारक तत्व हुन्’, वलीले भने, ‘आर्थिक अनुशासन कायम नरहँदा संस्था घाटामा जानु स्वभाविक हो ।’
‘२०६५ सालमा सरकारले सहकारीमा कृषि कारोबारका लागि अनुदान दिने घोषणा गरेपछि सहकारी संस्था दर्ता र संचालनको होड चल्यो’, वलीले भने, ‘तर दर्ता बमोजिम संचालन सजिलो काम होइन ।’

 
सहकारी ऐन, नियम र प्रक्रियालाई लत्याउँदै झोला देखि करोड बढिको आफ्नै भवन सम्म सहकारी संस्थाका कार्यालयहरु खुले । ऋण लगानी र रकम संकलनमा केहि समय निजी बैंकलाई चुनौती दिएका सहकारी पछिल्लो समयमा डुब्ने कगारमा छन् । ‘संचालन गरेर बुझ्नु भन्दा बुझेर संचालन गरेको भए सहकारीमा यति समस्या आउँदैन्थ्यो’, प्रमुख वली भन्छन्, ‘सहकारी संचालनको क्रममा बैंकिग विधिलाई अवलम्बन गरेकोले निकै जोखिम उत्पन्न भएको हो ।’ सहकारी संस्था बैंक वा वित्तिय संस्था होइन ।

 
बैंक र सहकारी फरक फरक विषय हुन्, तर संचालनकर्ताले बैंक सरह मुल्य मान्यतामा उभ्याएपछि समस्या देखिएको हो । सहकारीले आफ्नो सदस्यहरुको ब्यवसायिक हितका लागि काम गर्ने संस्था हो । सदस्यहरुको आर्थिक विकास, रोगजार, जीविको पार्जनमा लगानी गरि उत्पादनमूलक काम गर्ने मात्र सहकारी ऐनमा ब्यवस्था छ ।
‘कुल सदस्यहरुले गरेको बचतलाई आवश्यकता परेको सदस्यलाई ऋण दिएर पूँजी परिचालन गर्नुको सट्टा घर जग्गा, सवारी साधन, ठूला भौतिक संरचना, प्लटिंगमा लगानी हुन थालेकोले समस्या भयो’, वलीले भने, ‘उपभोक्ताले पनि सहकारीलाई बैंक सरह बुझ्न थाले र आफु शेयर सदस्य भएको कुरा नै विर्से ।’

 
वित्तीय सहकारीमा खाता रहेको हरेक ब्यक्ति शेयर सदस्य हो । कृषिमा समूह वा सदस्यहरु नै शेयर सरह हुने ब्यवस्था छ । ‘सबै सदस्यलाई शेयर प्रमाण पत्र वार्षिक आर्थिक अवधि समाप्त भएपछि नाफा घाटाको दायित्व बहन गर्ने हिसाबको जिम्मेवार बनाउने पर्ने त्यसो हुन् सकेन’, वलीले भने, ‘सहकारीमा सदस्यले गरेको लगानी र सहकारीबाट उसले प्राप्त गर्ने लाभको विषयमा पहिले नै प्रष्ट जानकारी दिनु पर्छ ।’

 
‘सहकारी संचालनमा समस्या उत्पन्न हुने कारणहरु नीति र सिद्धान्त पालना नहुनु नै मुख्य कारण हो’, डिभिजन प्रमुख वली भन्छन्, ‘सरकारी अनुदानको लोभमा दर्ता भएका सहकारीहरुले यस क्षेत्रमा गैरकानूनी लगानी गरेका छन् ।’
विशेष गरि सदस्यले गरेको बचत सुरक्षित हुने किसिमले ऋण लगानी गर्नु पर्छ । ऋण दिने ब्यक्तिलाई पूर्ण रुपमा पूँजी परिचालन र बचतको तरीका पनि सहकारीले सिकाउनु पर्छ वली भन्छन्, ऋण लिए पछि सदस्यले तिर्नु पर्ने ब्याज र उसले गर्ने उत्पादनमूलक क्रियाकलाप बारे निश्चितता उत्तिकै आवश्यक विषय हो ।

 
‘लगानी गरेपछि सदस्यले जग्गा खरीद गरेमा त्यसबाट हुने आम्दानीले ऋण तिर्न नसक्ने हुँदा अधिकाँश सहकारीहरुको पूँजी असूल हुनमा समस्या देखा पर्छ’, डिभिजन प्रमुख वलीले भने, ‘त्यस कारण सहकारीले ऋण दिने भनेको ब्यवसायिक क्रियाकलापमा मात्रै हो ।’

 
‘कार्यक्षेत्र बाहिर पूँजी परिचालन गर्दा सुरक्षाका नियम, नीति र ब्यवस्थालाई हुबहु पालन गर्नु पर्छ’, वलीले भने, ‘लहलहैमा बढि ब्याज पाउने आशमा सुरक्षाको नियममा चुक्नु पूँजी डुब्ने अर्को कारण हो ।’ऋण लगानी गर्दा ऋण असूल हुन सक्ने खालको धितो पनि राख्नु पर्छ । ‘सहकारीको मान्यता र सिद्धान्तलाई टेकेर सबै काम गर्ने हो भने डुब्ने जोखिम नै हुँदैन’, वलीले भने, ‘मनोमानी गरेका कारण समस्याहरु श्रृजना भएका हुन् विस्तारै समाधान तिर पनि छन् ।’

 
बाँकेमा डुबेका केहि सहकारीहरु माथि अझै कारवाही चलिरहेको छ । बाँके बचत बारे सहकारी विभागले समितिनै गठन गरेर पूँजी फिर्ताको तयारी गरिरहेको वलीले बताए । ‘सदस्यहरुको पूँजी फसेको उजुरीका आधारमा जाँच समितिले छिनोफानो गर्ने हिसाबले काम गरिरहेको छ’, उनले भने, ‘सबै सेवाग्राही पीडितले रकम फिर्ता पाउँछन् ।’
बाँकेमा अहिले ४०९ वटा सहकारी संस्थाहरु संचालनमा रहेको सहकारी डिभिजन कार्यालयले जनाएको छ ।
कडा ऐन संग सामना

अहिले सम्म सिद्धान्त र आधारमा संचालित सहकारीहरु अब सहकारी ऐन २०७४ को सामना गर्नु पर्ने भएको छ ।
ऐन अनुसार सरकारी योजना, अनुदान र लगानी स्थानीय तह मार्फत संचालन हुने ब्यवस्था भएपछि सहकारीहरुको सुविधा र अधिकार क्षेत्र पनि स्थानीय तह तिर नै सरेको छ । सहकारी डिभिजनलाई राख्ने कि खारेज गर्ने भन्ने सन्दर्भमा अझै यकिन छैन, यद्यपि सहकारीको अधिकार क्षेत्र स्थानीय तहमा सरेको छ । गाउँपालिका र नगरपालिकाबाट नै सहकारीहरुले सेवा सुविधा लिनु पर्ने र दायित्व निर्वाह गर्नु पर्ने नयाँ कानूनमा ब्यवस्था रहेको छ ।

 
ऐन अनुसार दर्ता नगरी सहकारी चलाएमा, सहकारी शव्द प्रयोग गरेमा, तोकिएको भन्दा बढी ऋण विना धितो लगानी गरेमा, ऋण प्रयोजन भन्दा अन्यत्र लगानी गरेमा, लेखा परिक्षण गरेको झुटो विवरण तयार गरेमा एक वर्षसम्म कैद र एकलाख रुपैयाँसम्म जरिवाना हुने नयाँ सहकारी ऐनमा ब्यवस्था भएको छ । एउटा संस्थामा धितोमा रहेको सम्पती पुनः अर्को संस्थामा राखी ऋण दिएमा २ लाख सम्म जरिवाना र २ वर्षसम्म कैद हुने ब्यवस्था ऐनमा उल्लेख छ । सदस्यको बचत संस्थाले तोकिएको भन्दा अन्य प्रयोजनमा प्रयोग गरेमा बिगो बराबरको जरिवाना र तीन वर्षसम्म कैद हुने भनिएको छ ।

 
संचालक, कर्मचारीले संस्थाको बचत तथा सम्पती दुरुपयोग गरेमा, ऋण असुल हुन नसक्नेगरी संचालकका नातेदार वा अन्य व्यक्तिलाई ऋण दिएमा, संचालकले संस्थाको सेयर वा बचत आफुखुशी प्रयोग गरेमा, गलत विवरण राखि ऋण लिएमा, ऐन विपरित घरजग्गा कारोबार, सेयर खरिदमा संस्थाको बचत प्रयोग गरेमा, कृतिम व्यवसाय खडा गरी ऋण दिए वा लिएमा, धितोको अस्वभाविक मूल्यांकन, धितो लिलामी गर्दा कम मूल्यांकन गरी संस्थालाई हानी पुर्याएमा, संस्थालाई हानि नोक्सानी पुग्ने काम गरेमा, कसुरमा बिगो भराई बिगो बमोजिम जरिवाना हुने नयाँ ऐनमा ब्यवस्था छ ।
ऐनमा १० लाखको विगोमा एक वर्ष कैद, ५० लाख बिगोमा २ वर्ष देखि तिन वर्ष कैद, एक करोड रुपैयाँमा तीन देखि चार वर्ष कैद, १० करोड रुपैयाँमा चार देखि ६ वर्ष कैद, एक अर्व रुपैया भएमा ६ देखि ८ वर्ष कैद, एक अर्वभन्दा बढीमा ८ देखि १० वर्षसम्म कैद तोकिएको छ ।

 
जालसाजी कार्य गरेमा १० वर्ष कैद तोकिएको छ । ऐनले कसुर गर्न सघाउनेलाई पनि मुख्य कसुरदारलाई हुने भन्दा आधा सजाय हुने व्यवस्था गरेको छ । यसअघि सहकारी ऐन २०४८ मा भने ठगी गर्नेलाई अधिकतम एक हजार पाँच सय रुपैयाँ जरिवाना हुने र ठगी मुद्दामा कारवाही गरिने व्यवस्था थियो । कमजोर कानुनका कारण सहकारीमा ठगी बढ्दै गएको पाइएपछि नयाँ ऐनमा कारवाहीको व्यवस्थामा कडाइ गरिएको हो । सहकारीको संख्या र कारोबार बृद्धि भएपछि समयनाकुल ऐन र गल्ती गर्नेलाई कारवाहीको व्यवस्था नहुँदा सहकारीमा विकृती समेत बढिरहेको थियो ।

लायन्स क्लबलाई विश्वव्यापी सन्जाल भएको स्वयंमसेवी संस्थाको रुपमा चिनिन्छ । ‘हामी सेवा गर्छौं’ भन्ने भावनाका साथ विश्वभर लाखौ व्यक्तिहरु लायन्स क्लबमा आबद्ध छन् । सन् १९१७ मा माल्भिन जोन्सले स्थापना गरेको लायस नेपालमा पनि लायनवादको अभियानका रुपमा देशैभरि फैलिएको छ ।
भनिन्छ, लायनवाद प्रत्येक सफल व्यक्ति आफ्नो समुदायको लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने सेवाको भाव पनि हो । लायन्स क्लब अन्र्तगत हाल नेपालमा आँखा, दाँत, मातृशिशु, रक्तसञ्चार लगायतका विभिन्न स्वास्थ्य सेवाहरुसमेत प्रदान गरिँदै आएको छ । महिला तथा युवाहरुको नेतृत्व क्षमताको विकास पनि लायन्सको उद्देश्य हो ।
आज शनिवार नेपालगन्जमा लायन्स क्लब इन्टरनेशनल डिष्ट्रिक ३२५ बि २ नेपालको छैठौं राष्ट्रिय सम्मेलन हुन गइरहेको सन्दर्भमा सम्मेलनले लिएको उद्देश्य र दिने सन्देशका बारेमा जनमानसमा चासो छ । तसर्थ, लायन्स क्लबले कसरी काम गर्छ, समाज सेवामा के कस्तो योगदान दिएको छ, सम्मेलनमा के विषयहरुमा छलफल हुँदैछन् र समग्र देशको विकासमा लायन्सको यो सम्मेलनले कस्तो सन्देश प्रवाह गर्छ भनेर हामीले लायन्स क्लब इन्टरनेशनल डिष्ट्रिक ३२५ बि २ नेपालका डिष्ट्रिक गभर्नर मधुसुदन शर्मा रिजाल, कन्भेनर मुकुट ढकाल, आर्थिक संयोजक सन्जय थापा, डिष्ट्रिक कोषाध्यक्ष चिन्तामणि धिताल र एनएलएफ शशि स्वाँरसँग छलफल गरेका छौं । दैनिक नेपालगन्जका लागि झलक गैरे र बिशाल रानामगरले गर्नुभएको संवादको संपेक्षित अंश आजको सम्यक संवादमाः

यो सम्मेलन नेपालगन्जमा गर्नु र यसले आम जनतालाई दिन खोजेको दिने सन्देश के हो ?

मुकुट ढकालः यो डिष्ट्रिक बि २ को छैठौं सम्मेलन हो । हाल भएका गभर्नरले आफ्नो क्षेत्रमा लायनिज्म विकासको लागि आयोजना गरिने ठुलो चाड हो । नेपालगन्जका लागि यो तेस्रो कन्भेन्सन पनि हो । हरेक कन्भेन्सनमा नेपालगन्जले एउटा इतिहास बनाएको छ । समाजमा यसले दिने सन्देश भनेको नेपालगन्ज सक्षम छ है भन्ने पनि हो ।
त्यसका लागि हामीले सम्पूर्ण तयारीहरु पुरा गरेका छौं । ऐतिहासिक नेपालगन्ज नगरीलाई यहाँको स्थायी बसोबास गरिरहेका र व्यस्त रहेको बजारलाई लायन्समा आवद्ध भएका विभिन्न जिल्लाबाट आउने २५ सय देखि ३ हजार लायन्सलाई नेपालगन्ज चिनाउने यो अवसर पनि हो ।

धम्बोझीबाट ¥याली सुरु भएर विपिचोकमा नेपालगन्ज नगरपालिकाले सम्मान ग्रहण गर्दै त्रिभुवनचोकमा उद्योग वाणिज्य संघले गर्ने सम्मान ग्रहण गरेर बागेश्वरी मन्दिर हुँदै धम्बोझी चोकमा आएर ¥यालीको समापन गर्ने कार्यक्रम छ । नेपालगन्ज नगरपालिकाको सहकार्यमा नगरका तीनवटा चोकहरु सिंगारिएका छन् । विशेषतः हामीले नगर सफा गर्नको लागि सन्देश दिने हाम्रो प्रयास हो । जसका लागि हामीले नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकासँग पनि समन्वय भएको छ । छैठौं कन्भेन्सनले नेपालगन्जमा आजभन्दा २० वर्ष अगाडी रोपिएको लायन्सको बिउलाई उमार्ने र फलाउने काम गर्छ । नेपालगन्ज सूदुर र मध्यपश्चिमको ब्यापारिक हब हो र लायनबाद विकासको एउटा जग पनि हो ।
यति ठुलो सम्मेलनका लागि श्रोतको व्यवस्थापन कसरी गर्नुभएको छ । साथै लायन्सले गर्ने अन्य सेवामुलक गतिविधिहरुको श्रोत कसरी संकलन हुन्छ ?

संजय थापाः म यस सम्मेलनको आर्थिक व्यवस्थापनमा सहयोगीको भूमिकामा रहेको हुनाले लायन्सको यो सम्मेलनलाई सफल बनाउनका लागि हामीले खुला रुपमा आव्हान गरेका थियौं । यसमा सबैले साथ दिनुभयो र हामीले करिब दुई हप्तामै श्रोतको व्यवस्थापन गर्न सक्यौं । यसले पनि नेपालगन्जमा लायनवाद प्रतिको प्रेम छ भन्ने देखाउँछ । हामीले लायनमा आवद्ध भएका र नभएकाहरुलाई पनि समेटेका छौं । श्रोत परिचालन पनि एक खालको कला हो । श्रृजनात्मक तरिकाले श्रोत संकलनमा लाग्यो भने हामी सफल हुन सक्दो रहेछौं ।
तपाईहरु आफै पनि विभिन्न व्यवसायमा संलग्न हुनुहुन्छ, विभिन्न संघसंगठनले कुनै कार्यक्रम गर्नुपर्यो भने व्यापारीलाईनै सताउँछन्, सहयोग माग्छन् भन्ने पीडा व्याप्त छ । लायन्सले चाहीं त्यो गर्दैन भन्ने पनि छ । त्यसैले श्रोत व्यवस्थापन कत्तिको सहज भयो ?

सन्जय थापाः मैले पहिले पनि भनें सम्मेलनको श्रोत संकलनका लागि हामीले खुला आव्हान गरेका थियौं । अरुले कसरी गर्छ भन्दा पनि हामीले लायनवादलाई अघि बढाउनका लागि र हाम्रो क्षेत्रको नेतृत्वलाई नेतृत्व गर्न सहज बनाउनका लागि पनि हामीले सहयोगका लागि आव्हान गरेका थियौं ।

नेपालगन्जमा कुनै ठुला सभा सम्मेलन हुने भयो भने त्यसबाट पीडित यहाँका व्यापारी हुने गर्छन । यस्ता खालका सम्मेलनलाई श्रृजनात्मक बनाएर श्रोत संकलन गर्ने उपायहरु के हुन् ?

चिन्तामणि धितालःलायन्सले गर्ने खर्च हामी आफैले जुटाउने गरेका छौं । अन्य श्रोत भनेको समाजमा प्रभाव पार्ने कामले हामीलाई समाजसँग जोड्न मद्दत गरेको छ । सदस्यता नविकरणका लागि केही पैसा हामीले इन्टरनेशनललाई पठाउनुपर्ने हुन्छ । तर त्यसवापत हामीले यहाँका जनतालाई फाइदा पुग्ने विभिन्न कामका लागि श्रोत पनि पाउने गरेका छौं । हामीले सदस्यता शुल्क वापत बुझाउने भन्दा बढि पैसा हामीले लायन्स क्लब इन्टरनेशनलबाट पाउने पनि गरेका छौं । यो राम्रो कुरा पनि हो । यीनै श्रोतहरुले हामीलाई विभिन्न स्वास्थ्य शिविरहरु, अस्पताल चलाउन पनि सक्षम बनाएको छ । हामीले दिने मात्र होइन श्रोत लिएर पनि आएका छौं । सम्मेलनको सन्दर्भमा हामी आफैले पनि रकम संकलन गछौं । हरेक सहभागीले सम्मेलनमा भाग लिन शुल्क तिर्नु पर्छ । नपुगेको सन्दर्भमा विज्ञापन, शुभकामना माग गर्छाैं ।

लायन्स प्रवेश गर्नुअघि र अहिले लायन्सको नेतृत्व तहमा पुगीसक्दा तपाईको लायन्स प्रतिको बुझाइमा के फरक पाउनुहुन्छ ?

शशि स्वाँरःम लायन्समा आवद्ध भएको भनेको हामी सेवा गर्छौं भन्ने भावनाबाट प्रेरित भएर हो । लायन्समा आवद्ध भएपछि म नेतृत्व तहमा पुगीसकेको छु । मैले लायन्सबाट धेरै कुरा सिक्न पाएको छु जस्तै ममा आएको नेतृत्व विकासको क्षमता, कसैसँग बोल्न छलफल गर्दा आउने असहजता हराएको छ । बास्तवमा मलाई नेतृत्वकर्ता बनाउन लायन्सले धेरै सहयोग गरेको छ । लायन्सबाट मैले धेरे चिज पाएको छु । कन्भेन्सनको सन्दर्भमा कुरा गर्दा म आर्थिक व्यवस्थापनको जिम्मेवारीमा रहेर काम गरिरहेको छु । विशेष गरी यसमा सहभागी हुन आउने लायन्सहरुले तिर्ने दर्ता शुल्क मुख्य आर्थिक श्रोत हो । नपुग कुराहरुमा हामीले विज्ञापन र शुभकामना संकलन गरेका छौं । तालिम केन्द्रको छेउमा लायन्सको तीन कठ्ठा जग्गा छ । त्यसलाई लायन्स सर्भिस सेन्टर खोल्ने भनेर यो सम्मेलन गर्दै छौं । सम्मेलनकै बेला हामीले सर्भिस सेन्टरको सिलन्यास गर्ने योजना पनि छ ।

तपाईजस्तै महिला लायन्समा आकर्षण कस्तो छ ?

शशि स्वाँरः म सुरुमा लायन्समा आवद्ध हुँदा धेरै कम महिलाहरु हुनुहुन्थ्यो । अहिले हामी डिष्ट्रिकमा हेर्ने हो भने २२–२३ प्रतिशत महिलाहरु छौं । महिला सहभागिता अपेक्षित रुपमा रहेको छ । यसमा हाल हाम्रा गभर्नर मधुसुदन शर्मा रिजाल ज्यूको ठुलो हात छ । उहाँ गभर्नर भैसकेपछिनै महिलाको उपस्थितिको लागि महिलालाई प्राथमिकतामा राख्नु भएको छ ।

समाजको लागि लायन्स किन जरुरी छ ?

सन्जय थापाःमानिस जन्मजात दया र करुणा लिएर आउने प्राणी हो । सेवा गर्छु भनेर नेपालमा मात्र होइन संसारभरी फैलिएको लायन्स एउटा चौतारी हो । संस्थागत रुपमा सेवा भाव लिएर जानका लागि लायन्स एक उत्कृष्ठ संस्था हो । हाम्रो आर्थिक व्यवस्थापनको बारेमा मलाई थप्न मन लागेको कुरा भनेको हामीले हाम्रा सदस्यहरुसँग नेै सहयोग माग्छौं । कुनै खालको करकाप, जबर्जस्ती भन्ने शब्द लायनिज्ममा हुँदैन । हामीले गर्ने भनेको अनुरोध हो । अर्को कुरा हाम्रा अग्रजहरुले लायन्स क्लबलाई अगाडी बढाउनु भएको छ, यसले ठुलो लायन्सप्रति ठुलो आकर्षण पैदा गरेको छ । जसले महिला नेतृत्व पनि तयार गरेको छ । सेवा भावको संस्कारलाई लायन्सले अगाडि बढाएको छ । हामी के आव्हान गर्छौं भने यदि तपाई समाजसेवामा जान चाहनुहुन्छ भने तपाईको योगदानलाई लायनिज्मबाट अगाडि बढाउन सक्नुहुन्छ । हामी सेवा भाव गछौं तर प्रचार त्यति गर्दैनौं । सेवा प्रचारमुखी हुनुहुँदैन भन्ने हाम्रो मान्यता हो ।

गभर्नरज्यू, तपाई आफै नेतृत्वमा हुनुहुन्छ, आफ्नो कार्यकालको एक वर्षमा तपाईले केके गर्न सक्नु भयो ?, केके योजनाहरु पुरा हुन सकेनन् या आउने नेतृत्वलाई त्यो जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्नुहुन्छ ?

मधुसुदनः कन्भेन्सनको तयारीमा साथी पूर्ण रुपमा खट्नु भएको छ । कन्भेन्सनमा सहभागी हुन आउने साथीहरुलाई नेपालगन्जको रियालिटिसँग जोड्ने वातावरण बनाएका छौं । यहाँको साँस्कृतिक पक्ष, विकासको पक्ष र यहाँका जनताहरुसँग लायनिज्म कसरी गइरहेको छ भन्ने बारेमा देखाउन खोजेका छौं । यसमा नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका पनि हामीसँग जोडिएर गएको छ । लायनिज्मलाई समुदायसँग जोडेर अगाडि जानुपर्छ भन्ने मान्यतालाई स्थापित गर्न हामी यो सम्मेलन गर्दैछौं । यो मान्यता स्थापित हुन्छ भन्नेमा म विश्वस्त छु ।

मेरो गभर्नरशीपको पालामा मैले बनाएको योजना मध्येमा आपतकाल कोषको स्थापना थियो । यसलाई मैले एक लायन, एक रुपैया प्रतिदिन नारा दिएर अगाडि बढाएको थिए । हामीले दान दिने संस्कृतिको विकास गर्यौं भने त्यो धनराशीले आपत् विपत्मा परेका जनतालाई सहयोग गर्न सक्छौं भन्ने मान्यताको आधारमा कोषको स्थापना गरेको थिएँ । जसका लागि डिष्ट्रिक टिमले सुरुवातमैे दुई लाख रुपैयाँ राखेको थियो । अरुबाट लिने भन्दा पनि सुरुवात आफैबाट गर्नुपर्छ भनेर हामीले सुरु गरेका हौं । आजको दिनसम्म करिब १९ लाख रुपैया त्यो कोषमा जम्मा भएको छ । त्यो पैसा स्थायी कोषको रुपमा रहन्छ र त्यसको ब्याजबाट आवश्यकता अनुसार सहयोग गरिन्छ । यो कामले लायन्सलाई ब्राण्डिङ्ग गर्ने काम पनि गर्छ । मैले सुरु गरेपछि अन्य डिष्ट्रिकले पनि यस्तै कोषको स्थापना गरेका छन् । हालै विराटनगरमा भएको डिष्ट्रिक ३२५ ए १ ले पनि यस्तो कोष गर्ने निर्णय गरेको छ ।

अहिले नेपालमा २९ हजार भन्दा बढि लायन्सहरु छन् । यो एउटा ठुलो सामाजिक संगठन हो । संख्याको हिसाबले पनि लायन्स मजबुत संस्था हो जसमा चार वटा डिस्ट्रिकहरु सक्रिय छन् । त्यसमध्ये भूगोलको हिसाबले करिब ४० प्रतिशत भूभाग हामीले ओगटेका छौं । डिस्ट्रिक हिसाबले हामी दोस्रो ठुलो हौं । अहिले हामीसँग ९ हजार भन्दा बढि सदस्यहरु छन् ।

तपाई गभर्नर भएपछि विदेश भ्रमण पनि गर्नुभएको छ । बाहिरको अभ्यास, काम गर्ने शैली र समाजको स्वीकृत कत्तिको फरक छ ?

मधुसुदनः विदेशमा जाँदा तपाई लायन्सको पिन लगाएर कुनै सार्वजनिक स्थलमा जाँदा मानिसहरुले झट्ट चिन्ने गर्छन । किनभने १९१७ मा विश्वयुद्ध भैसकेको र क्षतविक्षत रहेको अवस्थामा एकले अर्कोसँग कुरा गर्ने वातावरण थिएन । एकले अर्कोलाई शंकाको दृष्टिकोणले हेर्ने गर्थे । त्यो अवस्थामा सेवाको कार्य मार्फत मानिसको मानसिक तनावलाई कम गरी सहज वातावरण बनाउन लायन्सले काम गरेको थियो । लायन्सलाई मानिसले सम्मानको रुपमा हेर्ने गर्छन । लायन्सको पिन लगाएकाहरुलाई बाहिर देशमा पनि यो राम्रो व्यक्तित्व भएको सम्मानित व्यक्तिको रुपमा हेर्ने गरिन्छ ।

के अझैपनि हामीले लायन्स सेवाभाव लिएर काम गर्ने संस्था हो भनेर बुझाउन नसकेका हौं ? अहिल लायन्सले समाजमा पारेको प्रभावसँग तपाई कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

मधुसुदनः केही कुरामा हामी ब्राण्डिंग गरेर जानुपर्छ भनेर लागेका छौं । नेपालको सन्दर्भमा अहिले पनि लायन्स भनेपछि आँखा अस्पतालसँग जोडिएको संस्था हो भनेर जो कोहीले अनुभूति गर्न सक्छ । पछिल्लो समयमा भुकम्प जाँदा लायन्सहरु पनि पीडित भएका थिए । यद्यपी आफ्नो पीडाका बिच पनि लायन्सहरु अरुलाई सहयोग गर्न अघि सरेका थिए । यसमा लायन्स इन्टरनेशनलले पनि तत्कालै एक लाख डलर दिएर हामीहरु तत्कालै सेवाको काममा लागेका थियौं । हामी नेपाल सरकार पुग्न नसकेको ठाउँमा पनि पुगेका थियौं । भूकम्प पछिको सहयोगमा नेपालका लायन मात्र होइन, भारत तथा अन्य देशका लायनहरुले पनि हामीलाई सहयोग गरेका थिए । हामी ५० करोडको लागतमा विद्यालयहरु निर्माण गरिरहेका छौं ।

तपाईको नेतृत्वमा बि २ ले बनाएका र निरन्तरता पाउनुपर्ने योजनाहरु के के छन् ?

मधुसुदनः लायनिज्ममा लिडरसिप, फेलोसिप र सर्भिस तीन कुराहरु महत्वपूर्ण छन् । जस अन्तर्गत युवा, मध्यम र अनुभवी जमात छन् । ती सबैलाई सँगै लिएर जानुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसका लागि एउटा लिडरशिप एकेडेमी गठन गरेर जानुपर्छ भनेर लक्षित गरेको छु । जसले तीनै तहलाई जोड्ने काम गर्छ । जसले समाजमा परिवर्तन ल्याउन सक्छौं । अबको दुई महिनामा मैले यो कामलाई पुरा गर्नुपर्ने छ । त्यसैले अधुरो रहने हो कि भन्ने डर पनि छ । यसको विधान बनाउने काम पनि मुकुटजीले गर्दै हुनुहुन्छ ।

अहिले ठुलो सम्मेलन नेपालगन्जमा हुँदैछ यसबाट नेपालगन्जले के लिन सकोस् भन्ने चाहनुभएको छ ?

मधुसुदनः हामी लायन्समा लागेकाहरु आफ्नै पैसा खर्च गरेर हरेक काम गर्छांै । बेलायतबाट निस्कँने आर्थिक पत्रिकाले पनि संसारको सबैभन्दा आर्थिक पारदर्शी संस्थाको रुपमा राखेको छ । हामीले गाभरमा पनि पार्क बनाएका छौं जुन अघिल्लो कन्भेन्सको बेला गरिएको हो । त्यो भन्दा अगाडि सोसाइटीबाट उठाएको केही पैसाले अस्पताल बनायौं । हामीले समाजलाई केही दिइरहेका छौं त्यसैले यिनीहरुले आर्थिक अनियमितता गर्दैनन् है भन्ने विश्वास छ । अहिले पनि हामीले सम्मेलनबाट बचेको पैसाले लायन्स सर्भिस सेन्टर बनाउने योजनामा छौं । त्यसैले हाम्रो पारदर्शितानै हामीलाई आर्थिक सहयोग आउने आधार हो ।

लायन्समा धेरै व्यपार व्यवसायमा संलग्न हुनुहुन्छ । लायनवाद अभियानमा जोडिँदा यसले लायन्स अभियानलाई प्रवद्र्धन गर्न कस्तो सहयोग गर्छ ?

मुकुटः यहाँ हामी विभिन्न व्यापार व्यवसाय गर्नेहरु छौं । एकजनाको व्यपार अर्कोसँग मिल्दैन । यदि लायन्समा नभएको भए एक अर्कासँग चिनजान नहुन पनि सक्थ्यो । विभिन्न विधामा रहेका व्यवसायीहरुलाई एक ठाउँमा ल्याउन लायन्सको सेवा भावले मद्दत गरेको छ । लायन्सको सुन्दरता भनेको पनि त्यही हो । व्यवसाय भित्र पनि सामाजिक भाव ल्याउनलाई लायन्सले मद्दत गरेको छ । लायन्स जन्मघुटी हो ।लायन्सहरु थाक्दैनन । किनकि हरेकको एक वर्षको कार्यकाल हुन्छ र आफुलाई सक्रिय राख्न केही न केही गरिराख्नु पर्छ । यो यस्तो संस्था हो जसले हामीलाई केही गर्नुपर्छ भन्ने तागत दिन्छ । यो एउटा ओपन युनिभर्सिटी हो ।

शशि स्वाँर ः हाम्रो एक वर्ष मात्र कार्यकाल हुने भएकोले हरेक दिन केही न केही गर्नुपर्छ । यो अध्यक्षमुखी संस्था भएकाले कोरम नपुगेपनि फरक पर्दैन । किनकी हामी एक्सन ओरियन्टेड छौं । एक पटक एउटा पदमा लिएको व्यक्ति अर्कोमा पटक फेरी त्यो पदमा बस्छु भनेर भन्न पाउँदैन । किनकी नेतृत्व हामी भित्रैबाट जन्मिन्छ ।
लायन्सले सन्चालन गर्ने अन्य अभियानहरु केके छन् ?
शशि स्वारः हामीले आँखा, दाँत, मधुमेहको बारेमा काम गरिरहेका छौं । यसका साथै निरन्तर रुपमा रक्तदान गर्दै आएका छौं । स्वास्थ्य शिविरका साथै, महिलाहरुको पाटेघर सम्बन्धि स्वास्थय शिविर पनि चलाइरहेका छौं ।
सम्मेलनले के के गर्छ ?

शशि स्वाँरः हाम्रो रिति अनुसार जुन ठाउँमा गर्भनर हुनुहुन्छ उहाँकै होमटाउनमा कन्भेन्सन हुने गरेको छ । सम्मेलनमा संस्थाको नयाँ नेतृत्व चयन गर्छ । यसका साथै विगतमा गरेका कामको अनुमोदन गरिन्छ र संस्थालाई राम्रो र मजबुत गराएर जानुपर्ने केही नीतिहरु पारित गर्नेछ ।

मधुसुदनःहामीलाई त्रिभुवन विश्वविद्यालयले तीन रोपनी जग्गा दिएको छ । त्यसमा हामीले ब्लड बैंक बनाउँदै छौं । अहिलेसम्म नेपाल सरकारले अन्य संस्थालाई ब्लड बैंक बनाउन दिएको छैन । पहिलो पटक नेपालमा लायन्सले पनि ब्लड बैंक सन्चालन गर्दैछ । हाम्रो संस्थाको संरचनाले हामीलाई के विश्वास छ भने हामी ४ देखी ५ वर्ष भित्रमा यसलाई देशव्यापी बनाउन सक्छौं । यसमा हामीलाई सबैभन्दा फाइदाजनक कुरा भनेको हामी त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग जोडिएका छौं । हामीले यसलाई टियु लायन्स ब्लडट्रान्सफ्युजन एण्ड रिसर्च सेन्टर नाम दिएका छौं । भोली यसलाई रिसर्च सेन्टरको रुपमा बृहत रुपमा लैजाने तयारीमा छौं ।

हामी वातावरण, भोक विरुद्ध, युवा र महिलाको बारेमा काम गरिरहेका छौं । युवाहरुलाई लियो क्लवको माध्यमबाट युवाहरुको नेतृत्व विकासमा जोड दिएका छौं । बच्चाको क्षेत्रमा Sight first Kid भनेर कामगरिरहेका छौं । हामीलाई यसका लागि १९ हजार डलर आएको छ यसलाई पनि सम्पन्न गर्ने मेरो योजना छ । मैले महिला नेतृत्वलाई जोड दिएको छु । जसमा मैले खोलेको ५४ क्लबमा १६ वटामा महिला नेतृत्व छ । बदलिंदो परिस्थिति अनुसार लायनिज्म पनि परिवर्तन र परिष्कृत भएर जाँदैछ ।