सन्दर्भ : कोरोना भाइरस
महामारीको रुपमा विश्वभर फैलिईरहेको नोबल कोरोना भाईरस (कोभिड—१९) रोगका कारण अहिले विश्व नै भयभित अवस्थामा रहेको छ । अहिले विश्वभरीका प्रत्येक नागरिकको मन, मस्तिष्कमा करोना भाईरसकको डर छाएको छ । सम्पूर्ण सन्चार माध्ययमले कोरोना भाइरसकै बारेमा विवेचना गरीरहेका छन् । सवै सरकारहरु उक्त महामारी रोगको रोकथाम, नियन्त्रण र व्यवस्थापना अहोरात्र खटिएका छन् ।
कोरोना भाइरसको नियन्त्रण र रोकथामका लागि नेपाल सरकारको निर्णय बमोजिम तीनसाता देखि नेपाल लकडाउन (बन्दावन्दी) को अवस्थामा छ । अझै कतिदिन सम्म लकडाउनको सामना गर्नुपर्ने हो ? अनिश्चित छ । अत्यावश्यकीय खाद्यान्न, तरकारी, औषधी पसल बाहेकका अन्य व्यापार व्यवसाय, उद्योगधन्दा, कलकारखाना सवै बन्द अवस्थामा छन् । दैनिक रुपमा ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदूरहरु काम विहिन भएका छन् । वाह्य र आन्तरिक यातायातका साधनहरु पूर्ण रुपमा बन्द भएका छन् । नीजि तथा सार्वजनिक निकायहरु समेत बन्द अवस्थामा छन् ।
खान, बस्नको अभावका कारण कतिपय नेपाली नागरिकहरु भारतबाट नेपालमा र नेपालकै एकस्थानबाट अर्को स्थानमा दुःख कष्ट सहेर पैदलै आफ्नो घरतर्फ जानेक्रम पनि देखिएको छ । नेपाल सरकारले जो जहा छ त्यही बस्नुपर्ने उर्दी जारी गरेको छ भने सर्वोच्च अदालतले भने नेपाली नागरिकलाई सुरक्षित साथ आफ्नो गन्तव्य सम्म जान पाउने उचित व्यवस्था गर्नुभनी अन्तरिम आदेश समेत जारी गरेको अवस्था छ । रोग पहिचानको लागि विभिन्न जाँच प्रकृयालाई विस्तार गरिएको छ । राहत वितरणका कार्यक्रम पनि अगाडि सारेको अवस्था छ । यद्यपि लकडाउनको नियम पूर्णरुपेण परिपालना हुनुपर्ने, स्वास्थ्य जाँच र राहत व्यवस्थापन एवं वितरणको प्रकृया अझै प्रभावकारी बनाउनुपर्ने भन्ने जनआवाज भने उठ्ने गरेको छ । कोरोना संक्रमितको संख्यामा केही वृद्धि भएपनि हाल सम्म कसैको संक्रमणबाट मृत्यू नहुनु र सन्चो हुने क्रम बढ्नु भनेको हामी सवै नेपालीको लागि खुशीको कुरा हो । चीन, अमेरिका, बेलायत, इटली लगायतका देशहरु झै कोरोना भाईरसको कारणले नेपालमा ठूलो धनजनको क्षति नपुगोस भन्ने सवैको चाहना र कामना रहेको छ । पत्नी प्रतिको बुझाई र यथार्थ ः
मानव चेतनशीलका साथसाथै स्वार्थी प्राणी पनि हो । केही सिमित दार्शनिक, त्यागी एवं समाज सेवी बाहेक अधिकांश नागरिकहरुको कामकारवाही र व्यवहारमा कही न कही नीजि स्वार्थ लुकेको नै हुन्छ । आफ्नो स्वार्थ पूर्तिका लागि भनौं वा आफ्नो नेम फेमको लागि नागरिकहरुले रातदिन आफ्नो काममा लागि प्रतिष्प्रधामा होमिने गरेका छन् । यही स्वार्थ र स्वच्छ प्रतिष्प्रधा कै कारण आफ्नो, परिवारको, समाजको र सिंगो राष्ट्रको नै सर्वाङ्गिण विकास भएको हुन्छ भने नयाँ नयाँ आविष्कार समेत हुने गरेका छन् ।
म जस्तै हरेक पेशा व्यवसायमा लागेका नागरिकहरु दिनरात कामकै बारेमा चिन्तित हुने गरेका हुन्छन् । आफ्नो पेशागत हकहित र सेवाग्राहीको कामका लागि आज विहान, दिउसो, साँझ अनि पूनः भोली विहान, दिउसो, साँझ के काम गर्ने ? कसरी गर्ने ? भन्नेमा नै दिनहरु वित्ने गरेका थिए । घरमा कतिखेर जाने भनी कहिल्यै चिन्ता भएन बल्की अफिस कति छिटो जाने र अफिसमा नै बढी समय कसरी विताउने भन्नेमा नै बढी चिन्ता लाग्ने गरेको थियो । घरपरिवारका सदस्यलाई प्रयाप्त समय दिनुपर्दछ भन्ने विषयमा कहिल्यै ध्यान गएन ।
मलाई लाग्थ्यो घरको पूरै जिम्मेवारी पत्नीको हो र मेरो पूरै काम र जिम्मेवारी त व्यवसाय नै हो भन्ने लाग्ने गरेको थियो । विवाह भएको दिन, वच्चाहरु जन्मेको दिनमा र पत्नी विरामी भएको दिनमा समेत पूरा समय निजहरुलाई दिन सकेन र व्यवसायिक काम गर्ने गरेको थिएँ । यही कारणले होला मैले कहिल्यै पनि घरपरिवारको बारेमा गम्भीर भएर साँेचिन र सोच्न आवश्यक पनि ठानिन । घरमा रहेको केही घण्टाको समयमा पनि व्यवसायिक फोनहरु नै आउने गरेकाले म फोन मै व्यस्त, मस्त हुने गरेको थिएं । मेरो व्यवहार देखेर कहिलेकाही पत्नीले यो तिम्रो डेरा हो घर त अफिस नै हो भन्थिन, मैले त्यस्को रहस्य नबुझेर हाँसोमा उडाउथे । वैवाहिक सम्वन्ध कायम भएको दुई दशक भन्दा बढी भईसक्दा समेत मैले कहिल्यै पनि पत्नी, सन्तान र घरको बारेमा गम्भीर भएर सोँचेकै रहेनछु भन्ने कुरा आजभोली बल्ल भान भएको छ ।
हप्ताको एक दिन सार्वजनिक विदा र कहीले काँही अन्य सार्वजनिक विदामा समेत म एक्लै रमाउने गरेको रहेछु । सार्वजनिक विदाको दिनमा केटाकेटी सहित स—परिवार दिनभर साथमा वस्न पाए हुन्थ्यो भन्ने पत्नीको सदैव अपेक्षा हुँदो रहेछ । सो अपेक्षा मैले कहिल्यै पूरा गरेको रहेनछु । लकडाउनले यो कुराको महसुस गरायो । विदाको दिनमा समेत अफिसका बाँकी कामहरु गर्ने, प्रायशः फोनमा नै व्यस्त हुने र विदाकै दिनमा वैठकहरुमा सहभागी हुन घरबाट बाहिर जाने गर्दथे । कुनै कारणले घरमा नै वस्नु परेछ भने पनि सुतेर दिन विताउने, घरमा त कस्तो अल्छी लाग्दो रहेछ भनेर पत्नीको आत्मसम्मान र भरोसामा ठेस पुर्याउने गरेको रहेछु । घरमा वस्दा निन्द्रा लाग्यो, अल्छी लाग्यो भनेको सुन्दा प्राणप्रिय पत्नीलाई कस्तो महसुस हुन्छ होला आफै अनुमान गर्न सकिन्छ । यस तथ्यबाट पनि मैले घर, परिवारलाई भन्दा बढी माया, स्नेह र समय व्यवसायलाई दिने गरेको रहेछु भन्ने कुराको पुष्टि हुन्छ ।
पति—पत्नी एकरथका दुईपाग्रा हुन्, एकअर्का वीच सहकार्य र समझदारीको आवश्यक्ता पर्दछ, पति—पत्नीको नाता सम्वन्ध जुनी—जुनी भरिका लागी हुन्छ, एकको अभावमा जीवनको गोरेटो अगाडि बढ्न सक्दैन भन्ने गरिन्छ । यि त सिद्धान्तका कुरा रहेछन् तर हामीले पत्नी प्रति गर्ने व्यवहार अत्यन्तै फरक रहेछ । मैले चाहेका सवैकुरा (लाउने, खाने, पिउने आदि इत्यादी) तत्कालै पत्नीले पुर्याउनु पर्छ भन्ने मेरो सोचाई रहेको छ । चिया पिउनको लागि चियापत्ती, चिनी, पानी, भाडा, आगो आदिको आवश्यक्ता पर्दछ सो कुरा भान्सामा छ छैन भन्ने कुरा कहिल्यै हेक्का राखिएन । खाना खानको लागि दाल, चामल, पिठो, तरकारी, नुन, तेल, मसला आदि आवश्यक्ता पर्दछ भन्ने तर्फपनि मेरो ध्यान गएन सो को व्यवस्थापन पनि गरिएन । किनभने मेरो ध्यान त घर व्यवहारमा भन्दा पनि अन्यत्रै रुमलिएको छ ।
म दिनरात तिम्रो लागि नै काम गर्छु, तिम्रो घरमा के काम छ र ? सुतेर त खाने हो नी ? भनी पटक—पटक पत्नीको हृदयमा चोट पुर्याउने कार्य गर्ने गरेको रहेछु । घरको काम के कति हुँदो रहेछ ? घरको काम गर्न के कति कठिनाई हुँदो रहेछ ? भन्ने कुरा लकडाउनका कारण प्रत्यक्ष रुपमा देख्न र अनुभूति गर्ने अवसर पाएँ । विहानै उठेर पूरा घरकोठा सरसफाई गरी सवैलाई चिया नास्ताको बन्दोवस्त गर्नुपर्ने, त्यसपछि खाना पकाई सवैलाई खाना खुवाई सवैले खाएका भाडा वर्तन सफा गर्नुपर्ने, भान्सा सफा गर्नुपर्ने, कपडाहरु धुनुपर्ने, दिउसो पूनः खाजाको व्यवस्थापन गरी सवैलाई खुवाउनुपर्ने, साझँ पूनः खाना पकाई सवैलाई खुवाई परिवारका सदस्य सवैका विस्तरा मिलाई सुताउनुपर्ने अनि भोली के गर्ने कसो गर्ने, के नास्ता के खाना पकाउने र खुवाउने ? विषयमा चिन्ता गर्दै राती ११÷१२ बजे मात्रै सुत्ने गरेकी रहिछन् ।
परिवारकै सुखका लागि आफू अस्वस्थ हुँदा समेत दैनिक रुपमा यति धेरै काम गर्ने पत्नीलाई तिमिले खाना खायौं कि खाएनौ ? तिमिलाई आज आरा मगर्न मन लागेको होला आज म खाना, नास्ता पकाउछु, तिमी एकछिन आराम गर भनी कहिल्यै सोधेको रहेनछु । पत्नी पनि मानिस नै हुन्, शारीरिक र मानसिक स्वस्थताका लागि हरेक मानिसलाई समय—समयमा आरामको खाँचो पर्दछ त्यो सुविधा मैले आफूले चाँही उपभोग गर्ने तर पत्नीको बारेमा कहिल्यै सोचेको रहेनछु । घरको सवै काम पत्नीकै जिम्मेवारी भित्र पर्दछ भन्ने मनोवृति म मा पनि रहेको रहेछ । दैनिक रुपमा यति धेरै काम गर्दा समेत पत्नीको काम र जिम्मेवारीको कहिल्यै मूल्यांकन र सम्मान गरेको रहेनछु ।
पती—पत्नी वीचको विभेद संविधान एवं कानूनतः अन्त्य भएको भएता पनि व्यवहारतः अझै पनि कायमै रहेको देखिन्छ । हाम्रो धर्म, संस्कृति, परम्परा, पारिवारिक वातावरण आदिका नाममा अझै पनि महिलालाई पुरुष सरह समान व्यवहार गर्ने गरेको देखिएन । पुरातनवादी सोच र पुरुष प्रधानताको शेष अझै बाँकी रहेको छ । आजको दिनमा हाम्रो दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तन गर्न आवश्यक छ । आफ्नो जन्मदिने बाबु, आमा, घर, परिवार छोडेर पतिको विश्वासमा पूर्ण रुपमा समर्पण गरिसकेपछि पत्नीका हरेक सुख—दुःखमा साथ दिने, घरायसी काम समेत मिलेर गर्ने, एक अर्काका आवश्यक्ता र चाहनालाई बुझी सोही अनुरुपको व्यवहार गरेका खण्डमा मात्र पति—पत्नीको सम्वन्ध सु—मधुर, अटुट र अजम्मरी हुन सक्छ भन्ने पाठ लकडाउनको लामो अवधिले शिक्षा दिएको छ । (लेखक शाह अधिवक्ता हुन्)
