रणोजेश्वरी भगवती मन्दिर नेपालको पाल्पा जिल्लाको तानसेन दरबार स्क्वायर भित्र अवस्थित छ। अंग्रेज–नेपाली युद्ध (वि.स. १८७२) मा नेपाली सेनाले ब्रिटिस राजमाथि विजय प्राप्त गरेको अवसरमा उजिरसिंह थापाले देवी भगवतीलाई अर्पण गरेका थिए ।
नारी शक्ति (शक्ति) को भक्तिमा यो यस क्षेत्रको सबैभन्दा पूजनीय तीर्थ हो। तानसेनबाट ४० किलोमिटर दक्षिणमा बुटवलको जितगढीमा सन् १८१५ को ऐतिहासिक एङ्ग्लो-नेपाल युद्धमा आक्रमणकारी अंग्रेज सेनामाथिको विजयको सम्झनामा सन् १८१५-१८१९ मा पाल्पाका तत्कालीन गभर्नर कर्णेल उजिरसिंह थापाले यसलाई निर्माण गरेका थिए। पाल्पा राज्यमा सेन राजवंश (७५औं-१९औँ शताब्दी)अघि यहाँ देवीको आठ हातको मूर्ति भएको सानो मन्दिर थियो।
कर्णेल थापाले युद्ध मैदानमा निस्कनुअघि देवीलाई पूजा अर्चना गरी विजयी भएमा उनको नाममा भव्य प्यागोडा मन्दिर बनाउने र प्रत्येक वर्ष राज्य सम्मानका साथ रंगीन रथयात्रा निकाल्ने वाचा गरेका थिए । देवीको आशीर्वाद बाहेक, मेजर जनरल जोन सुलिभान वुडको नेतृत्वमा ४००० ब्रिटिश सेनाको पराजय पछाडि अन्य कारकहरू निस्सन्देह, केवल २१ वर्षीय नेपाली सेनापतिको कुशल नेतृत्व र उच्च अधिकारीहरू थिए। तुलनात्मक रूपमा कम सैनिक संख्या र न्यून परम्परागत हतियार भए पनि नेपाली सेनाको पहाडी युद्ध रणनीतिले ब्रिटिश सेनामाथि नेपाली सेनाले बिजय प्राप्त गरेको थियो ।
पाल्पाका लेखक निर्मल श्रेष्ठका अनुसार कर्णेल उजिरसिंह थापाले विसं १८७२ मा निर्माण सुरु गरी विसं १८७६ मा तीनतले मन्दिर निर्माण सम्पन्न गरेका थिए । सोही थापा नेतृत्वको सेनाले बिस १८७२ वैशाख ७ गते जितगढीमा अंग्रेजलाई पराजित गरेको थियो । युद्धमा जानुअघि उनले भगवतीसँग ठुलो मन्दिर बनाउने र विजयी भए खटजात्रा सुरु गर्ने वाचा गरेका थिए । आफ्नो भाकल पूरा गरेपछि उनले मन्दिर बनाए ।
मन्दिरमा सूर्य देवता, भगवान विष्णु, एक शिव लिङ्ग र भगवान गणेशले चार कुनाहरूमा घेरिएको एक अद्वितीय भित्री परिक्रमा मार्ग छ। देवीको मौलिक मूर्तिलाई दर्शनबाट टाढा भित्री गर्भगृहमा राखिएको छ र १९ औं शताब्दीको ३६ इन्च अग्लो आठ विभिन्न धातुहरू (अष्टधातु) बाट बनेको मूर्तिको पूजा गरिन्छ। मूर्तिले भगवतीलाई भैंसी राक्षसको शक्तिशाली हत्याराको रूपमा उग्र सिंहलाई १८ हातहरू सहित चित्रण गर्दछ। उनले दानवलाई मार्ने शक्ति प्रदान गर्नका लागि पुरुष देवताहरूले दिएको हातमा विभिन्न हतियार बोकेकी देखिन्छिन्। नेपालको सबैभन्दा ठूलो हिन्दू चाड विजयादशमीमा भगवतीको पूजा गर्ने मुख्य देवी पनि हो।
मन्दिरका पुजारीहरू बज्रयाणी पंथका बौद्ध धर्मावलम्बी हुन् जसले हिन्दू देवीको दैनिक अनुष्ठानको रेखदेख गर्छन्। यो देशमा धार्मिक सद्भावको एक विशिष्ट उदाहरण हो। सन् १९३४ को भूकम्पमा मन्दिरमा क्षति पुगेको थियो तर सन् २०१५ को ‘गोरखा’ भूकम्पबाट जोगिएको थियो । यसले सन् १८२९ , सन् १८८० ,सन्१९४२ र १९७४ मा गरिएका पुनर्निर्माणका धेरै चरणहरू पार गरेको छ। कर्णेल उजिरसिंह थापाले मन्दिर र वार्षिक रथयात्रा सञ्चालन गर्न करिब ५०० एकड जमिन छुट्याएर गुठी (ट्रस्ट) स्थापना गरेका छन् ।पाल्पाका बुद्धिजीबी चैत्य राज शाक्यका अनुसार मानवजातिलाई दुखदिने राक्षसहरुलाई देवीदेवताहरुद्वारा परास्त गरेको खुशियालीमा मनाइने धेरै जात्राहरुको प्रचालन नेपालमा रहे तापनि अंग्रेजलाई युद्धमा परास्त गरेको खुसियालीमा मनाइने जात्रा पाल्पाको रणोजेश्वरी भगवती जात्रा एक मात्रजात्रा हुन सक्छ ।
२०६ बर्ष देखि अबिछिन्न मनाउदै आएको रणोजेश्वरी भगवती जात्रा निश्चयपनि राष्ट्रिय गौरबको जात्रा हो । बिशेष किसिम को ऐतिहासिक महत्व बोकेको यो जात्रा लाई यूनेस्को विश्व संपदा सूची अंतर्गत अमूर्त सांस्कृतिक संपदामा सूचीकृत गर्ने आधारहरु छन् । यो उद्येश्य परिपूर्ति गर्न पुरातत्व बिभाग, तानसेन नगरपालिका, स्थानीय संघसस्थाहरु तथा बुद्धिजीबीहरुले पहल गर्न अब ढिलो गर्नु भएन । (समाप्त)
