नेपालको एक मात्र जेठो र ठूलोे उच्च शिक्षाको घर त्रिभुवन विश्वविद्यालयले आफ्नो ६१ औ स्थापना दिवस असार १५ गते मनायो । यसको उपलक्ष्यमा समाजिक सञ्जालहरुमा धेरै शिक्षकहरु देखि सरोकारवाला र शुभचिन्तकहरुले शुभकामना पनि दिएको देखियो । विश्वविद्यालयका सहकुलपति शिक्षाविज्ञान तथा प्रविधीमन्त्री गिरीराजमणि पोखरेलको अध्यक्षतामा बार्षिक दिवसको कार्यक्रम सम्पन्न पनि भएको छ । यस अवसरमा सहकुलपतिले विश्वविद्यालयको उन्नतिको शुभकामना पनि दिएका छन् ।

बिक्रम संम्बत २०१६ सालमा स्थापना भएको यो विश्वविद्यालय देशकै जेठो र राष्ट्रको पहिलो उच्च शिक्षा संस्थाको अधोगतिका बारेमा कसैले पनि कतै चर्चा गर्न चाहेन । समाजिक सञ्जालमा त्रिभूवन विश्वविद्यालयको बार्षिक उत्सवको मनग्य शुभकामना आउँदै गर्दा यसको विगत, वर्तमान र भविष्यको बारेमा पनि प्राज्ञिक समुहहरुबाट केहि चिन्तन आइदिएको भए हुन्थ्यो लाग्नु सारै अस्वभाविक पनि होइन होला भन्ने लागेको छ ।

त्रिभूवन विश्वविद्यालय आज खस्कँदो अवस्थामा छ भन्ने कुरा कसैलेपनि ढाकछोप गरेर लुक्नेवाला पनि छैन । यसमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरुको संख्या हरेक बर्ष घट्दै गएका छन् । गत बर्ष मात्रैको तथ्याङ्कलाई आधार मान्दा यस बर्ष झण्डै १५ हजार विद्यार्थी घटेका छन् । यसमा कारण स्वयं विश्वविद्यालयको कमी कमजोरी भन्दा पनि अरु नै कारणहरु हुन भनेर आफु दुध माथिको ओभानो हुने काम विश्वविद्यालयले मान्ने गरेको छ । यी कारणहरुमा विभिन्न विश्वविद्यालयहरु थपिँदै जाने र उच्च शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरु बाहिर जाने बढ्दो क्रम भनिएको पनि छ ।

हुन सक्छ विद्यार्थीहरुको चाहना अन्य विश्वविद्यालयहरु तिर पनि बढे होला । देशमा पनि विश्वविद्यालयहरु टोलटोलमा खोल्ने होडबाजी पनि चलेकै छ । तर त्यति मात्रै कारण हो भनेर उम्किन मिल्छ मिल्दैन भन्ने भन्ने बारेमा स्वयं विश्वविद्यालयले सोंच्ने कुरा हो । त्रिभुवन विश्वविद्यालय बेला बेलामा चरम बेथितिको केन्द्रको रुपमा चर्चित भपनि नभएको होइन । त्यहाँ आज पनि विभिन्न आंङ्गिक क्याम्पसहरुमा प्रमुखको नियुक्ति होस् या विभिन्न संकायका डीन नियुक्ति या फेरिउपकुलपतिको नियुक्ति नै, निकै ठूलो म्याराथन हुने गरेको छ । सत्ताको तावेदारीमा प्राज्ञिकता लिलाम भएका घटनाहरु पनि सामान्य बनेको यो विश्वविद्यालयमा शिक्षाको गुणस्तर र सुशासन भन्ने कुरा क्षीण हुँदै गएको छ । यसका कारण पनि यहाँ विद्यार्थीहरु घट्ने गरेको हो भन्न सकिन्छ ।

यो विश्वविद्यालय यति हुँदाहुँदै पनि आम नेपालीहरुको दिल र दिमागमा बसेको छ । यहाँ अझै पनि अभिभावक, विद्यार्थीहरु र अन्य विश्व जगतले विश्वासको दियो बालेका छन् । यो यसको इतिहासको कारण नै बचेको हो भन्न सकिन्छ । आज पनि यो विश्वविद्यालय देशको शिक्षाको खम्बा हो भन्ने कुरा कसैले पनि नकार्न सक्दैन । झण्डै ३०४२ रोपनी भन्दा बढि क्षेत्रफलमा रहेको यसको केन्द्रिय क्याम्पसको हाता र यसका देशै भरि रहेका ६१ वटा स्थायी संंरचना र सम्पत्ति सहितका आंङ्गिक क्याम्पसहरु र १०८५ वटा सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पसहरुमा अहिले झण्डै तीन लाख बढि विद्यार्थीहरु मात्रै अध्ययनरत छन् । यसमा पन िविगतका केहि बर्षमा कानून संकायमा बढेको आकर्षण र राजनीति शास्त्रमा बढेको विद्यार्थी संख्याले गर्दा यो केहि संख्या देखिएको हो । तर सन् २०१३–१४ तिर यस विश्वविद्यालयमा छ लाख बढि विद्यार्र्थीहरु अध्ययन गर्ने गर्दथे । यसरी मात्रै पाँच छ बर्षमा विद्यार्थीहरुको संख्या आधाले घट्नु कुनै अन्य कारणहरु मात्रै कारक हुन भन्न सकिँदैन ।

कुनै समय विश्वविद्यालय शिक्षाको सत प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने गरेको यो विश्वविद्यालयको हिस्सेदारी हरेक बर्ष कम हुँदै गएको छ । यहि क्रम रहि रहेमा अबका पाँच बर्ष पछि त्रिभूवन विश्वविद्यालयको गन्ति कुनै एउटा क्षेत्रिय या प्रादेशिक विश्वविद्यालयको हैसियतको जस्तो रुपमा नहोला भन्न सकिन्न । यसका थुप्रै कारणहरु रहेका छन् ।

आज देशमा ११ वटा भन्दा बढि विश्वविद्यालयहरु स्थापना भैसकेका छन् भने कतिपय प्रदेशहरुले आफ्ना विश्वविद्यालयहरु स्थापना गर्ने घोषणा गरि सकेका छन् । यसरी बनाइने विश्वविद्यालयहरुमा बर्तमान रहेका त्रिभुवन विश्वविद्यालयका आंङ्गिक क्याम्पसहरुलाई हस्तान्तरण गर्ने सोंच पनि राखिएका छन् । विगतमा पनि त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्र्तगतका विभिन्न संकायका क्याम्पसहरु यसरी नै विभिन्न विश्वविद्यालयहरुमा हस्तान्तरण गरिएका हुन । अहिले प्रदेश नं. १ र ३ ले नै यस विश्वविद्यालयको नाक राखेको देखिन्छ । अरु प्रदेशहरुमा त आङ्गिक क्याम्पसहरु सक्किइ सकेका छन् । प्रदेश २ जहाँको जनसंख्या अन्य प्रदेशको तुलनामा बढि छ त्यहिँ नै जम्मा पाँच वटा आङ्गिक क्याम्पस बाँकी रहेका छन् भने प्रदेश पाँचमा जम्मा ७ वटा बाँकी रहेका छन् । यी पनि प्रदेश विश्वविद्यालयको स्थापना पछि त्यसै अन्तर्गत लैजानु पर्छ भन्ने लबिङ शुरु भैसकेको छ । यहि हिसाबले अबका केहि बर्षमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय सम्बन्धन दिने मात्रै काम गरेर बस्नु पर्ने त होइन भन्ने आशंका छ । नेपालको पश्चिम क्षेत्रको मात्रै नभएर कुनै समय देशकै उच्च शिक्षाको इतिहास बोकेको यो क्याम्पस साँच्चिकै भन्ने हो भने स्वंय त्रिभुवन विश्वविद्यालय भन्दा पनि ४ बर्ष जेठो छ तर यसका बारेमा यो क्षेत्रका प्राज्ञिक वर्गले गहिरो चिन्तन गरेका छन भनेर यसको अवस्था हेर्दा किमार्थ भन्न सकिन्न । अनेकौं विश्वविद्यालयको राजनीति गर्नेहरुले के यसको भविष्यको विषयमा विचार गर्नु पदैन र ?

आज विश्वविद्यालयहरु खोल्न घोषणा गराउने र त्यसको जस लिन मरिहत्ते गर्नेहरुको लर्को देख्दा विश्वविद्यालय कस्तो र के का लागि भन्नै पर्ने हुन्छ । अनि जनताको करबाट सिमेन्ट का संरचना मात्रै बनाउँदैमा देशको शैक्षिक स्तर ह्वात्तै बढिहाल्छ र यहाँ कोहि पनि प्राज्ञिक हुनबाट बाँकी रहँदैन भन्ने पनि होइन । देशको आवश्यकता के हो ? कति हो ? कस्तो प्रकृतिको हो ? यसको स्थापना के साँच्चिकै आवश्यकता हो त ? यी कुराहरुमा मेरो विचारमा कसैले पनि गहन अध्ययन गरेको छ जस्तो लाग्दैन । यहाँ राज्यको ढुकुटी र समाजको लगानी खर्चेर खडा भएका संरचना र बनाइएका संस्थाहरुलाई निकम्मा बनाएर नयाँ घोषणाको जसको पगरी बाँध्ने र यसैलाई सिँढी बनाएर राजनीतिको रोटी पकाउने बाहेक अर्को कुनै हिसाबकिताबको पनि चासो छ भनेर कसरी भन्ने ? भन्नका लागि त आधार हुनपर्छ होला नि होइन र ? दैलोमा हाम्रो इतिहासले ङिच्च गिज्याइरहँदा हाम्रो शीर कसरी ठाडो गराइ राख्ने भन्ने चिन्तन खोइ ?

हाम्रो प्राज्ञिकबर्गले आज सोच्नु र मनन गर्नु पर्छ कि पदैन ? त्रिभुवन विश्वविद्यालयको गुणस्तर सुधार गरेर अस्तित्व बचाउनेतिर लाग्ने पहिलो जिम्मेबारी तपाईहरुको हो कि होइन ? यसलाई दिगो बनाउने भन्दा, दाउपेचमा क्याम्पसमा छिर्दै जागिर पकाउने र आफ्ना नीजि क्याम्पसहरुमा समय दिने काम गर्न मै धेरै समय खर्चेने प्राज्ञिकहरु कस्तो र कति प्रशसनीय छन् भन्ने ?
जनताको करबाट सेवासुविधा उपभोग गर्नेहरु आफ्नो नीजि शैक्षिक व्यवसाय गर्न मैं लाग्ने र हरेक ठाउँमा आफ्नै दुनो सोझो गर्न मैं व्यस्त हुने परिपाटीले गर्दा पनि यो विश्वविद्यालयको गुणस्तर खस्किँदै गएको र विद्यार्थी संख्या घट्दै गएको हो । कतिपय हाम्रा प्राज्ञिकहरु नामका लागि मात्रै विश्वविद्यालयतिर जोडिने तर काम राजनीतिको झोला बोक्ने, सत्ताको ताबेदारी गर्ने, विभिन्न नियुक्तिका लागि मात्रै चिन्तन र म्याराथन गर्ने पनि गर्छन । यसो भनेर मैले हाम्रा प्राज्ञिकवर्गको अपमान गर्न खोजेको पटक्कै होइन । म वहाँहरुको विज्ञताको सम्मान गर्छु आदर गर्छु तर वहाँहरुलाई एकपटक आफैले आफैलार्इृ प्रश्न गर्न पनि अनुरोध गर्छु कि, के तपाईहरुले साँच्चिकै इमान्दारिताका साथ त्यो सेवा सुविधाको उपयोग राज्यका लागि गर्नु भएको छ त ?

देशको प्राज्ञिकताको केन्द्र त्रिभुवन विश्वविद्यालयलाई र यसका अंगलाई देशका विभिन्न समस्याहरुको अनुसन्धान केन्द्र, नीति अनुसन्धान केन्द्र बनाउन जरुरी छ । हाम्रो देशले आफ्ना आन्तरिक समस्याहरुका सम्बन्धमा, देशको विकासको बारेमा किन विदेशी विश्वविद्यालयहरुको अनुसन्धानको साहारा लिने ? आफ्नो यो प्राज्ञिक केन्द्रको भरोसा राज्यले कहिले गर्ने ? के यो प्राज्ञिक केन्द्र नेपाली राजनीतिक पार्टीहरुको, सत्ताको र जनताको करबाट सुविधा खाएर शिक्षाको नीजि व्यवसाय गर्नेहरुको चरन बनि रहने हो र ? अवश्य पनि यस्तो सधैं रहिरहन हुँदै हुँदैन । द्रव्यमोहमा हेल्मेट अध्यापक बन्ने र मूलथलो र मूल कर्तव्यको बेवास्ता गर्ने काम कसरी प्रशंसनीय हुनसक्छ यो भनेको मूल कर्तव्यलाई चरन बनाउनु नै हो । आज सबैको यहि चाहना छ कि हाम्रा विश्वविद्यालयहरु चरन नबनुन भन्ने । अब पनि कोहि कसैद्धारा कुनैपनि बाहानामा नेपालका विभिन्न विश्वविद्यालयहरु सहित त्रिभुवन विश्वबिद्यालयलाई कार्यकर्ताको चरन नबनाइयोस् ।

प्रतिक्रिया

प्रतिक्रिया