देशको समृद्धिका लागि रोजगारीको सृजना र समाजलाई चाहिने आवश्यक वस्तु उत्पादनमा वृद्धि गर्नु पर्दछ । रोजगारी र उत्पादन वृद्धिकालागि दक्ष प्राविधिक जनशाक्तिको आवश्यकता पर्दछ । आर्थिक समृद्धिका लागि ठोस दृष्टिकोण, अल्पकालिन र दीर्घकालिन कार्ययोजना चाहिन्छ । समृद्धिको प्रमुख आधार अनुसन्धनात्मक शिक्षा, कृषि, उद्योग र प्रविधिबीचको सामञ्जस्यता नै हो ।

शैक्षिक संस्थाहरुले अनुसन्धान गर्ने, ज्ञान निर्माण गर्ने र ज्ञान हस्तान्तरण गरी दक्षजनशक्ति उत्पादन गर्दछन् । ज्ञान र सीपबाट मान्छेले गर्ने हरेक गतिबिधिहरुलाई सहज र सरल बनाउँछ । ज्ञान प्रदान गर्ने संस्थालाई राज्यको मापनकोरुपमा लिइन्छ । त्यसैले राज्यलाई अनुसन्धनात्मक विश्वविद्यालय, शैक्षिक संस्था र उत्पादनशील शिक्षाको आवश्यकता हुन्छ । वौद्धिक जनशाक्ति देश विकासको प्रमुख आधार हो । यही जनशाक्तिले नै देशको प्राकृतिक स्रोत र साधनको परिचालन गरेको हुन्छ । त्यसैले वौद्धिक जनशाक्तिलाई डाइनामिक शक्तिको रुपमा लिइन्छ । विकसित देशहरुले वौद्धिक जनशक्ति तयार गर्न ठूलो लगानी लगाएको हुन्छ ।

२१औ शताब्दि प्रविधिको युग हो । इन्टरनेटको माध्यमवाट एउटा सानो ंकोठामा बसेर छिनभरमै विश्वभरिका समाचार र गतिविधि थाहा पाउँन सकिन्छ । हाम्रोे देशमा उत्पादन भएका जनशाक्ति आफ्नै देशमा मात्र सिमित नभै विश्वका जुनसुकै कुनामा गएर काम गर्न सक्दछन् । त्यसैले आफ्नो देशको साथै विश्व बजारले माग गरे बमोजिमको दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नका लागि समयको माग बमोजिम हाम्रा शैक्षिक संस्थाहरुले आफूलाई विकास गरेर लैजानु पर्ने आजको आवश्यकता हो । विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको प्रतिवेदन अनुसार हाल उच्च शिक्षामा अध्ययन गर्ने विद्यार्थी मध्ये जम्मा २२ प्रतिशतले मात्र प्राविधिक विषय–विज्ञान, इन्जिनियरिङ्ग, चिकित्सा, वन, कृषि अध्ययन गर्दछन् ।

हाम्रो देशको उच्च शिक्षा देशलाई आजको परिवर्तित सन्दर्भमा कस्तो र कति जनशक्ति चाहिने हो भन्ने आँकलन नगरी चलनचल्तिका विषयमा अल्झिरहेको छ । त्यसैले कुनै जनशक्ति खोज्दा नभेटिने र कुनै १ सिटको विज्ञापनमा हजारौँजनाको दरखास्त पर्ने अवस्था छ । मागिखाने होइन गरिखाने शिक्षा आजको आवश्यकता हो, जसले स्वरोजगार श्रृजना गर्न सकोस । जीवन र जगत अनि प्रकृतिसँगको सामञ्जस्यता नै सबै प्रकारका शिक्षाको आधार हो । ज्ञानलाई प्रकृतिसँग जोड्न सकेमा मात्र सम्वृद्धि सम्भव छ । आत्मनिर्भरता तथा उपलब्ध स्रोत–साधनको अधिकतम उपयोग गरी जनजीविकाका लागि व्यवहारवादी हाम्रो शिक्षा हुन आवश्यक छ । हाम्रा शैक्षिक संस्थाहरुले उत्पादन गरेको जनशक्तिले देशको आर्थिक–सामाजिक विकासमा प्रत्यक्ष एवं परोक्षरुपमा योगदान गरी आफ्नो सामाजिक दायित्व पूरा गरिरहेका हुन्छन् । हाम्रा विश्वविद्यालय एवं अन्य शैक्षिक संस्थाहरुका पाठ्यक्रम उत्पादन र बजारसँग जोडिन आवश्यक छ । त्यसैले प्राविधिक शिक्षा र स्वावलम्बी हुने शिक्षालाई आजको डिजिटल प्रणालीमा लैजानुपर्ने आवश्यकता छ ।

विगतको आँकडालाई हेर्ने हो भने प्रतिवर्ष करिव ७० हजार विद्यार्थी विदेश जाने र करिव ५० अर्ब रुपैया बाहिरिने गरेको देखिन्छ । नयाँ नयाँ विषयको ज्ञानोपार्जनका लागि हरेक साल विदेशिने विद्यार्थीेको संख्या बढ्दै गरेको देखिन्छ ।

कोभिड १९ को संकटले गर्दा विदेश पढ्न गएका विद्यार्थी पनि स्वदेशमै फर्कदैछन् । त्यस्ता विद्यार्थीहरुले आफ्नै ठाँउ र देशमा पढ्न प्राथमिकता दिनेछन् । यो अत्यन्त सुन्दर अवसर पनि हो । यतिवेला एउटा उपयुक्त Higher Education Strategy वनाएर जानुपर्ने आवश्यकता छ । साथै के के नयाँ कार्यक्रम संचालन गर्दा विद्यार्थी विदेश जानबाट रोक्न सकिन्छ त्यसतर्फ चिन्तन् मनन् हुनु जरुरी छ । मानवजीवन अनुकुलको हावापानी भएको सुन्दर देश नेपालका शैक्षिक संस्थाहरुमा समय सापेक्ष सुधार गरी विदेशी विद्यार्थी अध्ययनका लागि आउने वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ । त्यसैले विज्ञान, प्रविधि, कृषि तथा वन, जलवायु परिवर्तन, पर्यटन जस्ता प्रत्यक्ष रोजगार एवं जिविकोपार्जन सम्बन्धि विषयका समय सांपेक्ष पाठयक्रम निर्माण र पढाई संचालन गर्ने तर्फ हाम्रा विश्वविद्यालयहरु अघि बढ्न आवश्यक छ ।

करिव ४८ लाख मानिस श्रम स्वीकृति लिएर आयआर्जन गर्ने काममा विदेश गएका छन्् । सन् २०१८ को तथ्याङ्क अनुसार, ८.१ अर्व अमेरिकन डलर विेदेशमा काम गर्ने कामदारहरु मार्फत नेपालले प्राप्त गरेको देखिन्छ । विदेशमा काम गर्ने नेपालीहरुले पठाएको विदेशी मुद्रा रेमिटेन्सले मुलुकको अर्थतन्त्रमा करिव ३० प्रतिशत योगदान गर्ने गरेको छ ।

कोभिड १९ को को संकटले गर्दा लाखौँको संख्यामा वैदेशिक रोजगारी गुमाउँदै श्रमिकहरु स्वदेशमा फिर्ताहुने क्रममा छन् । ती मानिसहरुमा यो संक्रमणका संकटले आफ्नै देशको माटो चाहिने रहेछ भन्ने चेत खुलेको छ । त्यसैले स्वदेश फर्कने नेपालीहरुलाई रोजगारीको श्रृजना गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । त्यस्ता मानिसहरुलाई आफ्नै ठाँउ र देशमा जिविकोपार्जन र रोजगारीको व्यवस्था गर्नुपर्नेछ । जिविकोपार्जनका प्रचुर सम्भावना सहितको आर्थिक विकास भएन भने मानिसको जीवनमा खासै परिवर्तन आउँदैन । प्रत्येक संकटसँगसँगै अवसर पनि जोडिएर आएको हुन्छ । त्यसैले यो संकटलाई नयाँ नेपाल निर्माणको अवसरकारुपमा सदुपयोग गर्न सक्नु पर्दछ । अधिकांश २० देखि ४० बर्षका युवा जनशक्ति देश बाहिर छ । यिनीहरुको आगमनलाई देशको विकासमा प्रयोग गर्ने वातावरण बनाउँन आवश्यक छ ।

विदेशवाट फर्केका युवाहरुले वाहिर सिकेका सीप र ज्ञानलाई सरकारको सहयोग र प्रोत्साहन पाउँन सकेमा उल्लेखनीय योगदान दिन सक्नेछन् । कुनै पनि मुलुकको दीर्घकालिन आर्थिक वृद्धि त्यस मुलुकको जनता कति सिपयुक्त छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्दछ । कुनै पनि देशको अर्थतन्त्र बलियो भएन भने राष्ट्रको राष्ट्रिय सम्मान अभिवृद्धि हुन सक्दैन । कमजोर अर्थतन्त्र भएको राष्ट्र परालम्वी र कमजोर हुन्छ, जसले जनताको मनोबलमा प्रत्यक्ष असर पार्दछ । विदेशबाट फर्किएका युवाहरुलाई आत्मविश्वासी बनाउदै आवश्यक पर्ने जनशक्ति उत्पादन गर्न तालिमको व्यवस्था गर्नुपर्दछ । हाम्रा जनशक्ति उत्पादन गर्ने संस्थाले देश र विदेशलाई पनि खपत हुने दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नुपर्दछ ।

नेपाल कृषि प्रधान देश हो । कृषि क्षेत्र हरेक मानिसको दैनिकीसँग जोडिएको क्षेत्र हो । अझै देशको ६५ प्रतिशत जनसंख्या कृषिमा आश्रित छ । नेपालको गार्हस्थ्य उत्पादनमा २८ देखि ३० प्रतिशत कृषि क्षेत्रको योगदान रहेको छ । मानिसको जीवनका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण भनेको खाद्यान्न हो । जिउनका लागि खानेकुरा सधै आवश्यक हुन्छ । त्यसैले बाँच्नका लागि खाद्यान्न उत्पादन अनिवार्य छ । समय समयमा विश्वव्यापीरुपमा उत्पन्न हुने विभिन्न खाले संकटसंग जुध्नका लागि कृषि क्षेत्रको ठूलो योगदान रहेको छ । कृषिजन्य उत्पादनमा बलियो रहेको देश व्यापारिक चक्रबाट पनि कम प्रभावित भएको विगतको इतिहासले देखाएको छ ।

नेपाल भौगोलिक विविधतायुक्त देश हो । समुद्री सतहदेखि ६०—८८४८ मिटर उचाईं सम्म उष्ण प्रदेशिय देखि ध्रुबीय जलवायु पाइन्छ । अर्काे शव्दमा नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण एक सुन्दर सानो देश हो । विश्वमानचित्रमा नेपाल सानो भएपनि विविधतायुक्त हावापानी ले संसारका प्रायः सबै भूगोलमा हुने बालीबिरुवा र पशुपालन यहाँ सम्भव छ । यही सानो भूगोलभित्र लगभग ३३०० प्रकारका खानेकुराहरु उत्पादन हुन्छन् । अरब मरुभूमिमा अन्यत्रबाट माटो बोकेर कृषियोग्य जमिन तयार गरेका छन् । ती देशको तुलनामा नेपाल कृषिका लागि स्वर्णभूमि हो । नेपाल जलस्रोतमा विश्वकै दोस्रो धनी देश हो । त्यसैले यहाँका नदीनालाहरुको सदुपयोगबाट ऊर्जा उत्पादन र कृषियोग्य भूमिमा सिंचाइ गर्न सकिन्छ । नेपालमा धेरै जमिन बाँझैछन् । प्रकृति, माटो र जलवायु अनुसारको कृषि उत्पादन गर्नुपर्दछ । त्यो जमिनको उपयोग गरी विदेशबाट आउने युवा जनशक्तिलाई प्रविधिसहितको कृषि तर्फ आकर्षित गर्नु आवश्यक छ । आयातित भन्दा उत्पादित सामानको प्रयोग बढाउन पर्दछ । खेतीपाती, पशुपालन गरेर अर्गानिक खाद्यान्न उत्पादन गरेर गाँउ घर आवाद र आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ ।

हाम्रो कृषि निर्वाहमूखी छ । हाम्रो कृषि उपज उत्पादन मानामा भरेर तत्काल (धेरै सस्तोमा) विक्रि गर्ने चलन छ । त्यसलाई प्याकिङ गरी भन्डारन गरेर धेरै मूल्यमा विक्रि गर्न सकिन्छ । जस्तो कि टमाटर फल्ने समयमा हाम्रा गाँउ घरमा दश रुपैया किलो टमाटर पाइन्छ । तर त्यही टमाटरलाई सस् बनाएर प्याकिङ्ग ग¥यो भने कम्तिमा एक सय पचास रुपैया प्रति किलोमा विक्रि गर्न सकिन्छ । कृषकको उत्पादन वजारसँग जोडिएको छ कि छैन भन्ने विषयलाई ध्यान दिनु आवश्यक छ । कृषि उपजको बजारीकरण व्यवस्थाको सम्पूर्ण जिम्मेवारी राज्यले लिन जरुरी छ । जबसम्म कृषि उपजको बजारीकरणमा राज्यले सुनिश्चितता गर्न सक्दैन तबसम्म कृषि क्षेत्रलाई सबल र आकर्षक बनाउन सकिदैन । कृषिजन्य वस्तुहरु आयातलाई निरुत्साहित गर्दै कृषि पेशालाई सम्मानित बनाउँनु पर्ने आवश्यकता छ । निर्वाहमुखी परम्परागत कृषि प्रणालीलाई व्यावसायीकरण र औद्योगीकरण गर्नुपर्ने देखिन्छ । उत्पादन वृद्धिका लागि दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको आवश्यकता पर्दछ । जसले कृषिप्रविधिको परिचालन गर्दछ । कृषि उपकरण प्रयोगका लागि ऊर्जा चाहिन्छ । आधुनिक कृषि र उद्योग ऊर्जाविना सम्भव छैन । देशको समग्र विकासका लागि ऊर्जाको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । कुन देश कति सम्पन्न छ भन्ने कुरा त्यस देशको प्रतिव्यक्ति ऊर्जा खपत कति छ, त्यसमा निर्भर गर्दछ ।

International Energy Agency (IEA) को प्रतिवेदनका अनुसार हाम्रो देशको प्रतिव्यक्ति ऊर्जा खपत प्रतिवर्ष 18 GJ छ । यो अन्य विकसित मुलुकको ऊर्जाखपत (अमेरिका 314.1GJ, Japan 162.5GJ, विश्वको औसत उर्जा उपयोग 76.6GJ) को दाँजोमा अत्यन्त न्यून छ । हाम्रो देशमा ऊर्जाको ठूलो भाग खाना पकाउँने र घर उज्यालो पार्ने मै खर्च हुन्छ । औद्योगिकरणमा ऊर्जाको खर्च अत्यन्त न्यून रहेको छ ।

नेपालको परम्परागत कृषि प्रणालीको आधुनिकिकरण नगरी देशको समृद्धि र बिकास सम्भव छैन । स्थानीय प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गरी स्थानीय उत्पादनमा आधारित कृषिजन्य उद्योगका उत्पादनको व्यावसायीकरण गरी देशले समृद्धि हाँसिल गर्न सक्दछ । यसको लागि कृषि क्षेत्रको संरचनात्मक परिवर्तन (Structural Change) को आवश्यकता छ । अर्काे शब्दमा परम्परागत जीवननिर्वाहमुखी कृषि क्षेत्रको औद्योगिकीकरण हुनु पर्छ । साथै नेपालमा कृषि क्षेत्रमा बहुसंरचनागत समन्वयको खाँचो छ । भूमि, जलसा्रेत तथा श्रम क्षेत्रका बीच समन्वयात्मक गहन्तम प्रयास नभएसम्म कृषि क्षेत्रको बिकास हुन सक्र्दैन । कृषि क्षेत्रको बिकास नभएसम्म नेपालले समृद्धि हासिल गर्न मुश्किल देखिन्छ ।

प्रतिक्रिया

प्रतिक्रिया